نگاهی به تاریخ و فرهنگ تورکستان در دوره ی اسلامی

مرتضی حسینی

مقدمه:

تورکستان به منطقه ای گفته می شود که مهمترین و دیرپاترین خاستگاه و مرکز ملل و دول و تمدن های تورک بوده است و البته اصطلاح آسیای میانه بیشتر مصطلح است تا تورکستان و این واژه ی آسیای میانه، توسط مورخان اتحاد جماهیر شوروی برای قلب هویت ملل تورک ساکن تورکستان ابداع شد چرا که واژۀ تورکستان خود حامل و عامل هویّت و احساس تعلّق مشترک میان اقوام ساکن تورکستان اعم اؤزبک و قرقیز و قزاق و… بود چرا که همگی آنها خود را از یک ریشه قومی دانسته و ساکنان یک سرزمین می دانستند و تقویت این حس یگانگی می توانست برای شوروی خطرساز باشد، به هر حال تورکستان یا آسیای میانه منطقه ایست که از شرق به چین، از شمال به روسیه،از جنوب به ایران و از غرب به دریای خزر محدود می شود و شامل کشورهای اؤزبکستان، قرقیزستان، قزاقستان، تاجیکستان و تورکمنستان می باشد و تمام اقوام ساکن آن به غیر از روسها و سایر اسلاوها -که عمدتاً بعد از تشکیل اتحاد جماهیر شوروی به این منطقه آمدند- و تاجیک ها، بقیه از ریشه ی قومی تورک بوده و زبان و فرهنگشان نیز شاخه ای از فرهنگ و تمدن تورک محسوب می شود .

♦♦♦♦♦♦♦

در بارۀ معنی لغوی واژۀ « تورک»( türk )، نظرات مختلفی ابراز شده که می توان به موارد ذیل اشاره کرد؛ دکتر جواد هیئت معتقد است که واژۀ تورک از ریشه تؤره مک به معنای تولید و بقای نسل و افزایش می باشد(1)، عادله آیدین آن را از ریشه « دورماق» به معنای توقف و سکونت دانسته،

نويسنده كتاب خلج ها يادگارترك هاي باستان براين باوراست كه واژه تورك يك واژه اصيل تركي خلجي است به معناي برخيز،قيام كن،بلندشو كه از مصدر تورمك/türmäk به معناي برخاستن،بلندشدن وقيام كردن گرفته شده است.‌‌1

آلتای محمد اف در کتاب « اوغوزلارین دوولتی» به بون تورک ها اشاره کرده و آن ها را همان تورانیان دانسته و میر علی سیداف در کتاب« آذربایجان خالقی نین سوی کؤکؤنو دوشونر کن» بون تورک ها را به معنای تورکا ن محلی دانسته است و سایر تورک شناسان نیز نظرات مختلفی در این زمینه ابراز داشته اند از جمله پرفسور محمد تقی زهتابی در کتاب« ایران تورکلرینین اسکی تاریخی».[2]


ادامه مطلب
نوشته شده توسط اصغر/esqer در سه شنبه سیزدهم اردیبهشت 1390 ساعت 9:49 | لینک ثابت |

ملانصرالدین (Molla Nəsrəddin)

آغلايانين بير دردي وار گوله نين مين بير

 ! Ağlayanın bir dərdi var gülənin minbir

گولدورن ، دوشوندورن اينسان : موللانصرالدين

قايناق : كايزن آز

كؤچورن : عباس ائلچين

      سککيز عصره ياخيندير کي، اونون آدي گلنده آنادولودان توتموش، چينه قدر اوزانان بؤيوک بير اراضيده ياشايان تورکلر ايستر-ايسته مز گولورلر. چونکي اونون آديني ائشيدن کيمي آدامين يادينا اؤزوندن آسيلي اولماياراق، اونونلا باغلي هانسيسا لطيفه دوشور. بو گون اورتا آسيا آدلانديريلان قديم تورکوستاندا و آذربايجاندا،تاتاريستاندا، باشقيرديستاندا، خاکاسييادا، کريمدا، کاباردا-بالکاردا، قاراچاي-چرکسده، بالکان اؤلکه لرينده، بير سؤزله، هر يئرده کيمدن لطيفه سوروشسان، همين شخصين سؤيله ديگي ايلک لطيفه موللا نصرالدينله باغلي اولاجاق.  

      صؤحبت تورک دونياسي نين مشهور اوغلو، اينسانلارا ساغلام، معنالي گولوش بخش ائدن و سؤيله ديکلري ايله هم ده اونلاري دوشوندورن موللا نصرالديندن گئدير. بو اينسان موختليف لهجلرده دانيشان و بير-بيريندن مينلرله کيلومئتر اوزاقلاردا ياشايان تورکلرين هاميسي اوچون دوغما، باشقا سؤزله، اؤزونونکودور. بئله کي، آنادولودا محبتله اونو نصرالدين خوجا، آذربايجاندا موللا نصرالدين، اورتا آسيادا - تورکوستاندا خوجا نصرالدين آدلانديريرلار. او، ائله افسانوي لشيب کي، اؤزبک اونون اؤزبکيستاندا، قازاخ قازاخيستاندا، تاتار تاتاريستاندا، تورکمن تورکمنيستاندا، آذربايجانليلار آذربايجاندا آنادان اولدوغونو گومان ائدير. اصلينده موللا نصرالدين هم آذربايجانلي، هم اؤزبکيستانلي، هم آنادولولو، هم تاتاريستانلي دير. يعني هارادا تورک ياشاييرسا او دا اوراليدير. نه قدر آدي ميفيک بير شخص کيمي چکيلسه ده، او، گولدوررکن دوشوندورن و تورک مدنيتي نين تاريخينه آديني ابدي حک ائتديرن بير شخصيتدير. اونون دوداق قاچيران هر لطيفه سينده درين بير منطيق وار. تأسوف کي، موللا نصرالدينين لطيفه لرينده کي  اينساني حئيرته سالان ييغجامليق و منطيق ايندييه دک تام آراشديريلماييب. دونيادا موللا نصرالدين کيمي گولدورن و عئيني زاماندا دوشوندورن، هر سؤزونده ان مشهور علم آداميني بئله، حئيرته سالان علمي، فلسفي منطيقي اولان ايکينجي بير شخص تاپماق چتيندير. اونون لطيفه لرينده ان چتين بير وضعيتدن چيخيش يولو وار. موللا نصرالدينين بؤيوکلوگو ده محض بوندادير.  

  او، رئال شخصيت اولوب 

      آراشديرمالار گؤسترير کي، موللا نصرالديني افسانوي سايانلار، اونو رئال شخص کيمي قبول ائدنلردن چوخدور. بونا سبب اونون بير چوخ لطيفه لري نين 13-15 عصرلرده ياشايان امير تئيمورو، ديگر قيسمي نين ايسه مونقول-تاتار - هولاکو دؤورونو (13 عصر) اؤزونده عکس ائتديرمه سيدير. نئجه دئيرلر، موللا نصرالدينله باغلي لطيفه لرده آدلاري چکيلن تاريخي شخصيتلرين اکثريتي اون اوچ-اون آلتي عصرلرده ياشايانلاردير. اونا گؤره ده موللا نصرالدين خالق آراسيندا ميفيک شخصيت تاثيري باغيشلاييب. اصلينده موللا نصرالدينه خالق آراسيندا محبت و سئوگي اونون آدي نين گاه امير تئيمورلا، گاه مونقول حؤکمدارلاري ايله، گاه دا ديگر تاريخي شخصلرله علاقه لنديريلمه سينه گتيريب چيخاريب. بو لطيفه لرين هاميسيندا موللا نصرالدينين اؤز عاغلي، بيليگي و گوجلو منطيقي ايله حؤکمدارلاردان، دؤورونون تانينميش علم آداملاريندان اوستون اولماسي فيکري اورتايا چيخير. سؤيله ديکلري ايله حؤکمدارلاري حئيران ائدن موللا نصرالدين بو باخيمدان خالق اوچون ايدئال بير شخصيتدير. بونونلا بئله، موللا نصرالدينله باغلي آپاريلان آراشديرمالار اونون تاريخي شخصيت اولدوغونو اوزه چيخاريب. تدقيقاتلار موللا نصرالدينين آنادولودا دونيايا گلديگيني چوخلو فاکتلارلا ثوبوتا يئتيريب. آما اونون آنادولونون هانسي بؤلگه سينده و نئچه نجي ايلده آنادان اولماسي باره ده دقيق معلوماتلار يوخدور. عوموميتله، آراشديرمالار زاماني ايکي احتيمال اورتايا چيخيب. بيرينجي احتيمالا گؤره، موللا نصرالدين 1208-جي ايلده سيوري حيصارين هورتو کندينده آنادان اولوب. ديگر بير احتيمالا گؤره ايسه او، آغ شهرين اورتا کندينده دونيايا گؤز آچيب. بونونلا علاقه دار آراشديرماچيلارين اکثريتي بئله فيکيرده دير کي، موللا نصرالدين سيوري حيصارين هورتو کندينده آنادان اولوب، آغ شهرده ايسه وفات ائديب. موللا نصرالدينين آتاسي هورتو کندي نين ايمامي آبدوللاه افندي، آناسي ايسه همين کنددن اولان صيدديقه خاتوندور.  


ادامه مطلب
نوشته شده توسط اصغر/esqer در سه شنبه سیزدهم اردیبهشت 1390 ساعت 9:45 | لینک ثابت |
 
offshore